Шуши мирев культура - Культура обско-угорских народов

Кашӑӊ хӑннєхә вещката па ма вәӆты ӆӑӊхаӆ. Йис ёх Платон па Аристотель катра пураитн ищиты щи вєрӑт эӆты ар нәмӑссӑӊӑн па нєпекӑт ӆэщӑтсӑӊӑн.
Россия хон пєлӑк мўвевн вәӆты-хоӆты мирӑт кўтӑтн мєт хўв вещката хӑнты па вухаӆь мирӊӑн кўтэӆн вәсӊӑн. Щимӑщ вәӆупсы щир мсыева еӆӆы тәты, хәйт-нєӊӑт кўтн хӑннєхә иты вәӆты, тўӊщирӑӊа ай па вән вєрӑт вєрты тӑмхӑтӆ киникайт хӑншты хә Владимир Енов ӆўв йис моньщӆаӆн путӑртӑӆ. 

мӑӊхӑтӆ вўща ясӊӑт эвӑӆт оӆӊитсэв: «Вўща вәӆаты, тыӊӑӊ кәртӑӊ ёх! Тӑмхӑтӆ мўӊ вурӊа имев мойӊа ӆавӑӆӆэв. «Вурӊа хӑтӆ» пиӆа!»

Оӆӊӑӆн мӑӊхӑтӆа юхтум кәртӑӊ хуят­ӆўва турн эвӑӆт вєрум тых­ӆӑт ёша мӑсўв, ӆәӆн ӆыв щи тыхӆӑт вәнт ӆуваттыйн ат омсӑӆсӑӆӆаӆ. Щиты мўӊ вән кєр тыӆӑщ оӆӑӊмит рўтьщӑты хӑтӆӑн вурӊа имев мӑӊхӑтӆ постӑты питсўв.  

Вурӊа имев увӑс мўва хошум тови хӑтӆӑт тәӆ. Щи пура вўш эвӑӆт мўвев, аӆмәнтыки, нух вєрӆаӆ. Хӑнтэт тӑм тухӆӑӊ вой мос­ман тӑйӆэӆ, ӆўв ӑнтә тәп хошум тәӆ, няврємӑт сєма питты оӆӑӊӑн айт вєрӆ. 

Вән кєр тыӆӑщ 12-мит хӑтӑӆн Ёмвошн вәӆты арсыр мир хӑннєхуятӑт иха ӑктӑщсӑт па «Вурӊа хӑтӆ» әмща па хурамӑӊа пориӆӑсӑт. Вурӊа, вантэ, мўӊ шуши ёхӆўв пӑта йис пурайт вўш эвӑӆт тови мєлӑк хӑтӆӑт па ай няврємӑт сєма питты айкеӆӑт тәты тухӆӑӊ воя ӆўӊтӑсӑс. Сырыя вурӊайт мўӊ мўвева юхӑтӆӑт, тыхӆӑт сэвӆӑт па така ўвман ищкийн потум мўвев нух кўрӑтӆӑт.

Мўӊ мўвевн йистєӆн рәтӆўв вўӆэт ӆавӑӆман, хўӆ веӆпӑсӆуман вәсӑт. Щит мўӊ увӑс мир вәӆупсэв. Тәп тӑм йисн айӆат ёх вәнта рәпитты ӑн мӑнӆӑт.   Вәнтӑн вәӆты па вўӆы ӆавӑӆты – щи вєр мосӆ сӑмӑӊа тӑйты, щит ӆавӑрт вєр.

Касум вошн вән кєр тыӆӑщ 6-мит хӑтӑӆн вурӊа имен юхтум мӑӊхӑтӆ постӑсы. Тӑм мӑӊхӑтӆӑн йис пура вўш эвӑӆт мўӊ хӑнты па вухаль мириев мєт амтӑтьӆяӆӑт. Вурӊа имев мўӊева тови хошум тәӆ. Щимӑщ мӑӊхӑтӆӑн мӑнум оӆн па тӑм оӆн сєма питум ай пушхиет мойӆупсэтн мойӆӑӆыйт. 

Тәняӆ сўсн Югра мўвев ӆуватн Мўвтєӆ финно-угорской мирӑт писателят вәйтантупсы округевн ӆэщӑтыйӆса. Щи вєрӑт пурайн ма нємасыя ар тӑхет эвӑӆт мўӊ хущева юхтум киникайт хӑншты ёх пиӆа вәйтантыйӆсум па сыр-сыр мосты айкеӆӑт ӆыв вәӆупсэӆ па рәпатаеӆ оӆӑӊӑн ӑкӑтсум. 

Щи хәйт па нєӊӑт кўтн Коми мўв Сык­тывкар вош эвӑӆт юх­тум киника хӑншты нє Алё­на Шомысова пиӆа вәйтантыйӆсум па ӆўвеӆ иньщӑссєм нєпек єсӑӆты оӆӑӊӑн.

- Алёна Александровна, мӑта тӑхийн сєма питсӑн, єнумсӑн, муй пӑта арсыр киникайт хӑншты питсӑн?

Ай кєр тыӆӑщ 25-27-мит хӑтӆӑтн Ёмвош Югра мўв арсыр мирӑт пур­мӑ­сӑт вєрты хотн няв­рємӑт па айӆат ёх пӑ­та «Всероссийский детско-юношеский форум народного ис­кусства» нємпи ӆўӊ­тупсы па вєрӑнтты хӑр вәc. 

Пуӆӊавӑт вошєм мосман тӑйӆєм, 
Щит мўӊ мўвев йис вош.
Тӑта м хәйт па нєӊӑт вәӆӆӑт,
Щит ищки Увӑс мўв…

Щимӑщ ясӊӑтн Пуӆӊавӑт вошн вўӆєӊ ёх мӑӊхӑтӆ пўншсы, щит ай кєр тыӆӑщ 22-23-мит хӑтӆӊӑнӑн вәс. Тӑм оӆ щи вош 430 тӑӆа йиӆ, щирн щи мӑӊхӑтӆ вуӆаӊа вєрсы. Ямал мўвн тӑм оӆ «Год героев на Ямале» нємн мӑсы. 

Щит ай кєр тыӆӑщ 17-21-мит хӑтӆӑтн Ём­вошн «Торум Маа» музейн вәс. Щит 30-мит научной мир­хот, мӑта ут тӑм му­зейн ӆэщӑтсы. Тыв йис вәӆупсэв ӆє­рамтты учёнойт па Югра мўвев арсыр кәртӑт эвӑӆт шуши мир вєрӑнтты ёх юхтыйӆсӑт.

Тӑм вән мирхот пўншман «Торум Маа» музей кәща нє Люд­мила Алфёрова вўща вєрӑс:

Вән кєр тыӆӑщ 7-мит хӑтӆӑн Югра мўвевн шуши мирӑт Вурӊа хӑтӆ постӑӆӑт. Щи мӑӊ­хӑтӆ ӆыв вуӆаӊа тӑйӆӑт. Ёмвошн «Торум Маа» музей хуща щи хӑтӆ кашӑӊ оӆ постӑӆы. 

Тӑм пўш «Вурӊа хӑтӆ» постӑты пурайн щӑ­та «Хӑтӆ» Ас-угорской театр ёх етнхот ӆэщӑтсӑт. Ӆыв әмӑщ етнхот аӆьсӑт, щит эвӑӆт уша йис, вурӊа – щит хӑнты мирева йи­ӆуп вәӆупсы тәты тухӆӑӊ вой, ӆўв няврємӑт па имет ӆавӑӆман тӑйӆӑӆэ, щит товийн Увӑс мўвева юхӑтты оӆӑӊмит тухӆӑӊ вой.