Тәнӆуп тыӆӑщ 27-мит хӑтӑӆн, «Торум Маа» йис пурмӑсӑт  шавиты хот мєт вуӆаӊ рєп ӆаӊӑӆн Ёмвошн вәӆты хӑнтэт, вухаӆят, юрнӑт па сыр-сыр вошӑӊ мир хӑннєхуятӑт тӑм оӆн йиӆпа юхтум «Тыӆӑщ поры» тәса па мсыева порыӆӑсӑт. Щимӑщ мӑӊхӑтӆ йис вўш эвӑӆт мўӊ хӑнты ёхӆўвн шєӊк ма па сӑмӑӊа тӑйсы. 

Советской лащ оӆӑтн щит иса хуӆтпєӆы юрє­мӑты питсы. Муй щирн хӑннєхуятӑт катра вәсӑт, вой-хўӆ веӆпӑсӆӑсӑт, вў­ӆєӊ тащӆаӆ еӆӆы тӑйсӑт, пухӆаӆ-эвиӆаӆ єнмӑӆсӑт па кашӑӊ пўш ӆәӊха-каӆ­та пойкщӑсӑт, ӆәӆн ӆыв вәӆупсы щирӆаӆ м­сыева па тәса ат мӑнсӑт, тумтака еӆӆы ат вәсӑт па муӆты ӆавӑртӑӊ па нў­шайӊ вєрӆаӆ вәӆты-хоӆты кўтӑтн еӆӆы и пўша аӆ па вантсэӆ. Щи вєрӑт пӑта тӑм мӑӊхӑтӆ катра хӑнтэтн тўӊщирӑӊа щи ӆэ­щӑтыйӆса, ӆәӆн хӑннєхә тӑм тәрум иӆпийн ма ат вәс.
Мўӊ тӑм кўтн нємасыя, айкеӆ вўты щирн, «Торум Маа» музей хотн сыр-сыр йиӆуп поступсэт ӆэщӑтты тӑхи кәща Вячеслав Кон­дин иньщӑссўв, муй щирн хӑщум оӆӑтн хӑн­ты мир йис мӑӊхӑтӆ тўӊ­щирӑӊа вєрты питсы. Ӆўв лупӑс:

- Ма ин щиты лупты вєритӆум,  «Тыӆӑщ поры» тәп тӑта мосванӑн иса 2011-мит оӆ вўш эвӑӆт Ёмвошн «Торум Маа» му­зей хотн вєрты питсы. Тӑм хӑнты мирев мӑӊхӑтӆ йис пураитн увӑс мўв хӑн­тыӆўвн шєӊк ма па сӑ­мӑӊа тӑйсы. Айӆтыева хӑн­тэтн юрємӑты щи питсы. 
Имуӆтыйн Нуви сӑӊхум вошн Венгрия хон пєлӑк ученой ими Ева Шмидт «Увӑс мўв хӑнтэт арӑӊ-моньщӑӊ архив» пўншӑс. Щи тӑхийн наука щирн рәпитум нєӊӑт ушӑӊа-сащӑӊа тӑм хӑнты мирев мӑӊхӑтӆ вєрсӑт. Щӑӆта щит иса кашӑӊ оӆ округев ӆуватн па тӑта «Торум Маа» музей хотн порыӆӑты питсўв. Мўӊ йис пурмӑсӑт шавиты хотэвн рәпитты нєӊӑт мєт оӆӑӊӑн арсыр йирєсты щирн тӑйты хотӑӊ войт хурасӑт паӆӆӑт. Тӑӆ сухӑнтты кємн Асэв па юханӆўв хуща йиӊкев хӑӆӑӆ. Щит пӑта йиӊкӑтн хўӆ па шимӆа йиӆ, щӑӆта вәнтӑтн вой ищиты шим­ӆа йиӆ. Щи киньща тӑӆэв сухнуптӑты пураитн хӑн­ты ёхӆўв ищиты тӑм юхи хӑщум оӆӑтн «Тыӆӑщ по­ры» мсыева порыӆӑты питсӑт. Щиты поры щирн вєрум ӆоньщӑӊ пӑсана арсыр ӆєтутӑт пунӆыйт. Щӑӆта йисӑӊ-нәптӑӊ хӑн­нєхуятӑт хӑтӆэв мӑн­ты щирн ух пунӆӑт па йиӆ­па єӊумты тыӆӑщ пє­ӆы вантман вохӆӑт, ӆәӆн тӑм оӆн иса кашӑӊ хӑннєхә тум­така па тӑӆаӊа хоттєӆ хуятӆаӆ пиӆа ат вәс. Вой-хўӆ веӆпӑс вєрӑт муй вўӆы тащӑт тӑйты щирӑт еӆӆы ищиты тәса па хурасӑӊа ат мӑнсӑт.

Хән пойкщӑты вєрӑт сухнуптӑӆыйт, щи пурайн вән хӑннєхәйт ай ёх пиӆа порыӆум пӑсан хуща юхӑтӆӑт па ӆєты щи питӆӑт. Щиты Ёмвошн «Тыӆӑщ поры» юхи хӑщум оӆӑтн «Торум Маа» музей хотн щи ӆэщӑтӆа. 

Тӑм пўш «Тыӆӑщ поры» пурайн пойкщӑты щирӑт вєрты пӑта Сәрханӆ район эвӑӆт кӑт хӑнты хәйӊӑн юхтыйӆсӑӊӑн, щит Данил Николаевич Покачев па Анатолий Николаевич Ачимов. Ӆын айкеӆ тәс­ӊӑн, мӑтты ки, щи мӑӊ­хӑтӆ увӑс хӑнтэт хуща ищи «Вурӊа хӑтӆ» иты йис пураитн тывӑс.
Ӆын ясӑӊӆаӆ щирн, щит шєӊк әмӑщ па мосты по­рыӆӑты вєр сыр-сыр хӑн­ты мирӑта. Щи унтасн, вантэ, йис мӑӊхӑтӆӑт тӑм хӑтӆӑт вәнты ма еӆ тӑйӆыйт.
Щӑӆта щи вєр шєӊк м, хуты кашӑӊ пўш хӑнтэт Тыӆ­щев еӆпийн пойкщӑ­ӆӑт па тумтака, тӑӆаӊа вәӆ­ты щирӑт, тащӑӊ вой-хўӆ веӆпӑс вєрӑт ӆывеӆа вохӆӑт.

Щи киньща вошӑӊ хӑннєхуятӑт мӑӊхӑт­ӆэӆа ӑктӑщты кўтн мўӊ шуши мирӑт Югра мўвн закон щирн ӆавӑӆты нє Людмила Алфёрова пи­ӆа вәйтантыйӆсўв па пут­рємӑсўв. Ӆўв па тӑм «Тыӆӑщ поры» мӑӊхӑтӆ пӑта щиты путӑртӑс:

- Мўӊ йисӑӊ-нәптӑӊ хӑн­нєхуятӆўв пиӆа кашӑӊ пўш иса иха нумсӑт вєрсўв, муй хурасуп мӑӊхӑтӆӑт мўӊева порыӆӑты рӑхӆ па муйсӑр утӑт ӆыв кўтэӆн мӑӊа еӆӆы тӑйты мосӆ. Пирӑщ ёх­ӆўв пу­тӑртсӑт,  «Тыӆӑщ по­ры» – щит шєӊк мосты мӑӊхӑтӆ. Щит кашӑӊ тӑӆ сухӑнты кємн порыӆӑты мосӆ. Щи пу­райн ӑнтә тәп мўӊ ёхӆўв, сыр-сыр мир хӑннєхуятӑтн «Ты­ӆӑщ поры» ищиты ма па сӑмӑӊа еӆӆы тӑйты па питӆы.  

Щӑӆта «Тыӆӑщ поры» мӑӊхӑтӆа ӑктӑщум вошӑӊ хӑннєхуятӑт еӆпийн Ас-угорской «Хӑтӆые» театр хурамӑӊ ванӆ­тупсы вє­рӑс, муй щирн Тыӆӑщ икев тӑм нуви тә­рум иӆпийн тывӑс. Муй иты ӆўв мєт оӆӑӊӑн вәс, мӑта тӑхета ӊхӑс, муй хурасуп нєӊӑт пиӆа вәйтантыӆӑс па муй щирн тәрум нўм­пийн ӆоӆьты питӑс. Хән па тӑ­мӑщ ванӆтупсы сухнуп­тӑсы, ӆоньщӑӊ пӑсан еӆ­пийн йисӑӊ-нәптӑӊ ёх­ӆўв Тыӆӑщ икев пєӆа пойк­щӑсӑт. Ӆыв тӑм ет­найн тумтак вәӆупсы щир ӆывеӆа вохсӑт, ӆәӆн вой-хўӆ веӆпӑс муй вўӆы ӆа­вӑӆты вєрӆаӆ тўӊщи­рӑӊа еӆӆы ат мӑнсӑт.

Юхи хӑщум кўтн во­шӑӊ хӑннєхуятӑт «Тыӆӑщ порыйн» порылум ӆєту­тӑт ӆєсӑт па каврум шай яньщсӑт. 

Путӑр хӑншӑс: 
Владимир Енов