Вәйт ӆор тыӆӑщ 15-мит хӑтӆ вўш эвӑӆт па 19-мит хӑтӆ вўш вәнты Ӆэв юхан кәртӑн Сўмӑтвош районӑн вәӆты вухаӆят ӆуӊӑӆтуп вєрсӑт. Ӆуӊӑӆтуп мӑнты пурайн щив арсыр тӑхет эвӑӆт мойӊ хәйт-нєӊӑт юхтыйӆсӑт. Ӆыв ар пєлӑк Ёмвош, Игрим, Саранпауль, Кимкъясуй па Ломбовош эвӑӆт вәсӑт.

Мосӆ лупты, хуты Ӆэв юхан кәртэвн мкєм арат вой веӆты хӑннєхә тӑмхӑтӆ вәӆ. Тӑм кўтэвн мўӊ нынан тәп Евгений Александрович Тоголмазов оӆӑӊӑн айке­ӆӑт тәты питӆўв. Евгений Тоголмазов Ӆэв юхан кәр­тӑн тӑм нуви тәрум иӆ­пия юхтӑс. Тӑта айтєӆн муй вәна йитаӆ вўш вәнты єнмӑс. Ӛхӑт тӑм кәртӑӊ ӑшкола хотн вәнӆтыӆӑс. Ӑшкола етшуптумаӆ кємн тӑӆта рәт мўвӑӆ ӆавӑӆты армияя ӊхӑс. Служитты вєрӆаӆ сухнуптумаӆ щирн ищиты щи тыв юхи юхӑт­маӆ. Щӑӆта тӑм Ӆэв юхан кәртӑӆн ӆўвеӆа па хоттєӆ ёхӆаӆа вәӆты йиӆуп па ӆӑщкам хот айӆтыева ӆўв ищиты вәтща щирн омсӑс.

Тӑм кўтн Евгений То­гол­мазов вєрум айкеӆӑт – щит тӑта ӆўв вәӆты-хоӆты  хурасӆ, ӆўв вещката хӑннєхуятӑт кўтӑтн вәӆты вәӆупсэӆ, ӆўв увӑс мўвӑӆн ӆавӑртӑӊ вой веӆты рә­патайӆ па ӆўв рәт мўвӆ сӑмӑӊа па мосман тӑйты вєрӆаӆ. Вантэ, ӆўв айтєӆн па вәна вмаӆ вўшӑт вәнты рәт мўвӑӆн еӆӆы вәӆ.
Тӑта мўӊ уша павӑтсўв, Евгений ащеӆ ӑн па нәм­ӆӑӆэ. Вантэ, ӆўв иӆєм  оӆ ӆуваттӑӊа тәп йис па ащеӆ сурма питӑс. Щи киньща, еша ӛхӑтшӑк, ӑӊкеӆ кимит пўш икия мӑнӑс. Па щи вўшӑт эвӑӆт ӆыв хоттєӆ ёхӆаӆ хуща кӑт эвие тӑм нуви тәрум иӆпия юхӑтсӑӊӑн, щит ӆўв ай пєӆа упеӊӑӆаӆ: Анна па Катя.
Анна апалнєӊӑӆ тӑм­хӑтӆ няврємӑт вәнӆтӑты нєӊа Ӆэв юхан кәртӑӊ ӑшколайн рәпитӆ, Екате­рина апалнєӊӑӆ па Сў­мӑтвошн вәӆупсэӆ еӆӆы ӆэщӑтӑс. 
Евгений тӑм Ӆэв юхан кәртӑӊ ӑшколайн тәп 9-мит класс вўш вәнты вәнӆтыӆӑс па ӛхӑт имухты армияя рәт мўвӆ ӆавӑӆ­ты Нижний Тагил воша китсы. Хән па рәт мўвӑӆа юхӆы юхтӑс, ищиты вәнт вой веӆпӑсӆӑты вєрӑта катӆӑсӑс. Щӑӆта кев хотӑт омӑсты щирӑтн каменщи­ка Советской вош хуща вәнӆтыйӆты ӊхӑс. «Ӛхӑт, хән вәнӆтыйӆты вєрєм етшуптӑсєм, арсыр тӑхи хуща хотӑт омӑссум. Щиты мўӊ Тэкн, Саранпаульн, Сартыньяйн па сыр-сыр кәртӑтн иса кев хотӑт омӑсман рәпитсўв», – тӑ­миты Евгений хотӆаӆ омӑсты вєрӆаӆ тӑм кўтӑтн мсыева нәмӑӆмӑсӆэ.

Тӑмхӑтӆ Евгений вой велпӑсӆӑты хә щирӑӆн вәӆ па рәпитӆ. Ӆўв веӆпӑсӑӊ тӑхиӆаӆ Ӆэв юхан кәртӑӆ эвӑӆт 40-кєм километра вўшӑтн вәӆӆӑт. Катра щи тӑхи хуща Куги нємуп ай вухаӆь кәртые вәс. Щи кәртӑӆн ӑӊкеӆ сєма питмаӆ па єнуммаӆ. Йис пурайн ӆўв рәтӆаӆ ищи щи тӑхет хуща арсыр вой-хўӆ веӆпӑсӆуман вәсӑт. Ин щи тӑхеӆн тәп и ай павӑрт хот атэӆт хӑщӑс.
Имуӆтыйн щи ай павӑрт хотӑӆа кашӑӊ пўш вән пўпи ики ӊхты щи вўянтӑс. 

Ӆўв ӑӆ щиты хән щи хота ӊхӑс. Кашӑӊ пурайн хўӆ веӆпӑсӆӑты хоӆпӑт муйт иса тӑӆаӊтєӆн нӑмпрыева мӑншӑсӆэ. Мєт юхи хӑщум кўтн кӑт резинайӊ хоп ай рава шўкатӑс па щитӑӆн мкєм хўв шийӆ иса ӑнтәм вәс. Щи киньща ай хотэв кәща нәмӑсты питӑс, муй щирн ӆўвеӆ мсыева иӆӆы вухӑӆтӑты рӑхӆ.
Щит шєӊк вән пўпи ики вәӆмаӆ, тәп ӆўв ёш вўтатӆ 15-кєм сантимет­ра арат вўтата юхӑтмаӆ. Ләӆн муӆты щирн ӆўвеӆ мущатты па иӆ вухӑӆтӑты, Евгений нємасыя хӑӆэвӑтн муй вурӊаитн ӆєвум арсыр хўӆӑт щи ай павӑртӑӊ хо­тӑӆа кашӑӊ пўш тәтьӆяты питӑс. Щи киньща ӆыюм хўӆ єпӑӆ шєӊк хўва, вантэ-са, сащӑӆ па авӑӆ. Щитӑӆн пўпи ики па щи ай павӑрт хотӑӆа ӊхты кєрӆӑс па щи кўтӑӆн Евгений ӆўвеӆ тәп лыпӑт тыӆӑщ 18-мит хӑтӑӆн иӆ вухӑӆтӑсӆэ.

Тӑм вой веӆты хәев пӑта вәнт войт павӑтты вєрӑт – щит ӆўв кашӑӊ хӑтӆӑт мӑрн вєрты рәпатайӆ. Щимӑщ вєр пӑта кашӑӊ оӆ Евге­ний пўпи вухӑӆтӑты щирн лицензия нєпекӑт вән кә­щайт эвӑӆт нємасыя вўӆ. Щит пӑта сыр-сыр планӑт иса тєкнуптӑӆ. Лицензия нєпек, вантэ, тәп и тыӆӑщ мӑр хўватн вой веӆты хәя мӑӆы. Щиты тыӆӑщ мӑр вой ӑн мущатӆӑн ки, щит щи нєпекӆ па ищи ӛхӑт нємуӆтыя ӑн па рӑхӆ. Щӑӆта кўрӑӊ вой веӆты ищи щимӑщ нєпек арсыр тӑхетн вәӆты кәщайт вой веӆпӑсӆӑты вухаӆь ёхӆў­ва иса щи мӑӆӑт.

Хән Евгений щи пўпи икеӆ иӆ вухӑӆтӑсӆэ, ӆўв мсыева кәртӑӊ ёхӆаӆ пиӆа ӆўвеӆ пәсмєкӆӑсӑт па уша вєрсӑт, хоты ӆўв тӑӆаӊтєӆн 200-кєм кила ӆувата щи вәӆмаӆ. Щӑӆта ин пўпи кәртэӆа тўвмеӆ, мсыева нух хурмеӆ, ню­хиӆаӆ муйӆаӆ па тўӊ­щирӑӊа мосты пурайт вўш вәнты пунӆтумеӆ. Щи киньща муй щирн пў­пи ики сухӑӆ ӆєптапты па мсыева ӆэщӑтты, Ев­гений щимӑщ вән вєрӑта щатьщащеӆ шәӊӑт ики Пётр Николаевич Монин эвӑӆт катра пурайн вәнӆ­тыйӆмаӆ па уша вєрмаӆ. Вантэ, щӑтьщащеӆ ики ищиты вой веӆты хәя вәс па арсыр вой сухӑт ӆєптапты щирӑт мсыева вәйтсаӆэ па ай ёхӆаӆ щи­тӑта ӛхӑт па тўӊщирӑӊа па тәса вәнӆтӑс.

Ма щирємн, тӑмӑщ пў­пи ики ӆуӊӑӆтуп Ӆэв юхӑн кәртӑн Сўмӑтвош районӑн тәп 1994-мит оӆн и пўш вєрсы. Щи вєр еӆпийн 1980-мит оӆӑтн ӆуӊӑӆтупӑт щикўш вәсӑт па ӆыв иса айн-айн хуӆт пєӆы юрємӑсыйт. Щи­мӑщ вуӆаӊ вєрӑт пӑта Евгений тӑта нумӑсн юхӑт­сы, йис пурайт вўш йи­ты тӑмхӑтӆ ӆўвеӆ пўпи як­ты хот ӆэщӑтты рӑхӆ. Имуӆтыйн ӆўв кәртӑӊ ёх­ӆаӆ щимӑщ вєра иса ка­шӑщсӑт. Щи тумпийн Югра мўв округев шуши мирӑт депутат нє Татьяна Гоголева арсыр тӑхетн вәӆты вухаӆь ёхӆўва-нєӊ­ӆўва айкеӆӑт вєрӑс, ӆәӆн ӆыв ищиты пўпи якты хотӑта ат юхӑтсӑт. Щӑӆта хуӆыева пўпи якты хотэӆа айӆтыева ӆэщӑтыйӆты питсӑт. 

Щи киньща ӆуӊӑӆту­пеӆ «Най Отыр Маа» йис пурмӑсӑт шавиты хотэӆн Ӆэв юхан кәртӑн тәса па шєӊк хурамӑӊа ӆэщӑтсӑт. Пўпи якты хот тӑӆаӊ вет хӑтӆ мӑнӑс, вантэ, тӑм мойпӑр хә вәс. Мєт оӆӑӊ хӑтӑӆн хә ёх арсыр хура­мӑӊ ӆәмӑтсухӑтн вәнт вой нух киӆтӑты арӑӆ арисӑт. Щи вєр етшум пийн хәйт тунты вєншӑт ӆәмӑтман, арсыр нхты щирӑт хӑннєхуятӑт вәӆ­ты-хоӆты вєр оӆӑӊӑн и­ха ӑктӑщум мирӑт еӆ­пийн тӑӆаӊ нӆ хӑтӆ мӑр мсыева ванӆтӑсӑт. Юхи хӑщум хӑтӑӆн хәйт-вәртӑт мєт мосты вєр вєрсӑт. Ӆыв арсыр йиӊкӑт-мўвӑт эвӑӆт сыр-сыр ӆәӊхӑт-каӆтӑт иха вохсӑт, ӆәӆн ӆыв ищиты тӑм пўпи якты хота ат юхӑтсӑт па ат вантсӑт, муй иты вухаӆят тӑта ӆуӊӑӆтуп вєрсӑт. 
Тӑта пўпи якты хот пу­райн вәсӑт: Пайпынг ой­ка (Карум ухуп хә), Суйур эква (Воньщумутăӊ ёхум ими), щӑӆта Хонт торум ойка (Тарум Най) па Сат талях отыр (Нуви мил пунум ӆапӑт вәрт). Щи хә ёх тумпийн имет па ухшамӑт пунман, тӑта яксӑт.
Еша ӛхӑтшӑк ищиты Сат талях отыр (Аӆты кеши ӆапӑт Вәрт) юхи ӆуӊсӑт па якты питсӑт. Ӆыв пеӆн мӑӊ як Нёр ойка мсыева якӑс.

Щӑӆта Мир Суснэ хум (Ас тый ики) па тӑта ху­рамӑӊа як щирӑт ванӆ­тӑс. Кашӑӊ вәрт ики ӆўв щирӑӆн мӑӊ якӑт якӑс па кашӑӊ пўш пўпи ики уха ухӑӆ пунӑс, вет пўш ӆўв еӆпеӆн нємасыя ӆӑрийс. Юхи ӆўӊты хот овн Сыс урнэ хум (Ух аӆюм тӑхи вәрт) вәс па кашӑӊ вәртӑӆ  ики, мӑта ут якӑӆ сухнуптӑсӆэ, шӑншӑӆ вощхиман тӑйсӑӆэ. Щиты кашӑӊ як етшуптумаӆ кємн вәрт икет шийтӑтн кўрӆаӆ эвӑӆт па иса вухӆаӆ вўш вәнты кушмӑӆтсыйт, ӆәӆн ӆыв араттєӆн тӑта мсыева па хуӆыева ат сыстамтасӑйт.
Мєт хӑщум кўтн пўпи якты хотэл ӆыпия тарыг сыплув йив (тор сапӆъх) ӆуӊтаӆ.
Ӆўв нємасыя вән па хўв нюӆӑӆн пӑсан хуща омсум ӆєтутӑт ӆєты пинь­щӑӆ па арсыр анӑт йи­ра пєрамӑӆӆэ, ӆєтутӑт хот­хӑрӆ ӆуватн ар тӑхия ёвӑӆтаӆ. 

Щи киньща пўпи якты хот щи сухӑнӆ па хӑн­нєхуятӑт айӆтыева юхи мӑнӆӑт.
Хән ӆуӊӑӆтуп етшуп­тӑсы, Евгений Тоголмазов пўпи ики ухӑӆ йиӆпа омсум  ӆупаса вой веӆпӑсӆӑты вәнт кәртӑӆа тәсӆэ. Айн-айн, вантэ, ӆўв щи тӑхеӆн кашӑӊ пурайн пориӆӑты иса вєритӆ. 

Щӑӆта рӑхӆ лупты, ху­ты Евгений Надежда ими­сӑӊӑн иха хәс оӆ вәӆ­ӆӑӊӑн. 
Вән пєӆа пухӑӆ Алек­сандр тӑмхӑтӆ мўвӑӆ ӆа­вӑӆман армияйн вәӆ, Таня эвеӆ тәп нивӑӆмит классӑн па мєт ай Алёша пухӑӆ ӆапӑтмит класса вәнӆтыйӆты тӑм пўш мӑнӆ. Щиты Евгений Тоголма­зов вой веӆты хә унтасн Сўмӑтвош районӑн вәӆты вухӑӆят тӑм пўш ӆўӊӑӆ­туп Ӆэв юхан кәртэӆн тәса, хурамӑӊа ӆэщӑтты вєритсӑт. 

Николай Меров 
Хӑнты ясӑӊа тулмащтӑс: Владимир Енов