Ёмвошн вәӆты «Торум Маа» нємуп музей хуща рәпитты ёх ай тахет потты тыӆӑщ 14-мит хӑтӆӑн Байбалак юхан хонӑӊӑн йис вєрӑт шавиман тӑйты пӑта «Хутӑӊ пәрӆӑты хӑтӆ» вєрсӑт. Увӑс мирев тыв ӑкумсӑт хутӊӑт морты мўва мӑнтэӆ пӑта, ӆыв пойкщӑсӑт еӆӆы шәшты тўӊ пӑнт, еӆӆы шәшты тўӊ ӛш пӑта па тӑӆаӊа, ма вәӆты пӑта.

Хӑнтэт па вухаӆь ёх йис тєӆӑн мўвӑт-йиӊкӑт пиӆа и нумӑсн вә­сӑт, ӆәӊха, каӆта пойк­щу­ман вәсӑт. 
мӑӊ хӑрӑт мєт вана тӑйсэӆ, муй тӑхия ӑк­мийӆ­сӑт ӆәӊха, каӆта пойк­щӑ­ты па йир, поры тәты пӑ­та. Щимӑщ вән мӑӊ хӑр йис мирев Кӑӆ­тащ Аӊкия пойкщӑты тӑ­хийн тӑйсӑт, Ас кўтуп ёх ясӑӊӑн ӆўв аӆь­щӑсы – Каттась ими.
Кӑӆтащ ими па щирн Най-Аӊкия увӑсн вәӆты хӑнтэт па вухаӆь ёх иса пўш пойкщуман вәсӑт. Йис мӑӊ ясӊӑт щирн, щи ими мўӊева памтӑс, муй вўрн нє хуятӑта, хә хуятӑта кўтӆаӆн вәӆты мосӆ. Ӆўв имета няврєм канты щира вәӆ, сєма питты пушхӑта ӆыӆ рўв мӑӆ, имет па няврємӑт ӆа­вӑӆман тӑйӆӑӆэ. Щӑӆта па хӑннєхә вәӆты вәӆупсы йит кева шәмӑӆты вєр па тӑйӆ.  Щи ими хӑнтэт па вухаӆь мирев кўтн – мєт кӑрща тӑйты ӆәӊх. Сот каӆт нўмпи, сот ӆәӊх нўмпи вән Най, щиты тӑм ими мӑӊ арӑтн аӆьщӑӆы. Ӆўв мӑӊ арӑӆ пўпи хотн юхи хӑщум атӆӑн ариӆа. Щи ар, мӑӊ нёӆ сєӊкман, пўпи хотн Касум мўвн ин па щи ариӆа. Касум мўв – щит Нуви сӑӊхум район хуща. Щи вєр ӆәӊх имен мухты тӑм хӑтӆ вўша мўӊ няврємӑт ӆяксӑты вєрӑт уша щи вєрӆӑӆўв. мӑӊ арӑӆ мухты мўӊ вәӆэв, муй вўрн Кӑӆтащ Аӊкев хиӆыӆаӆа вәӆты мўвӑт кантӑс, муйсӑр вєрӑт ӆыв ӆавӆӑсман партсайт. Щи вән ӆәӊхӑт ӆўв иса пўш хиӆыя тӑйӆӑӆэ. Щит пӑта хӑнты мирев нумӑсн Вән Аӊки мєт йис ёхӆўв ӆәӊх.

Кӑӆтащ Аӊки арсыр мӑӊ хурӑт тӑйӆ. Истори­ческой наукайт кандидат хә Тимофей Молданов ясӑӊӑн, тӑм хӑтӆ мирев пойкщӑсӑт Кӑӆтащ Аӊ­кев мӑӊ хура – хутӑӊа. Щи вєрӑт ӆўв ма вәӆӆэ, ӆўв хуты тӑм хӑтӆ ӆәӊха пойкщум вән икия вәс.

Ӆўв ясӊӑӆн, Кӑӆтащ Аӊ­ки па и мӑӊа тӑйты хур тӑйӆ – щит шовӑр. Сўсн ӆәӊхев хутӑӊ хурн мор­ты мўва щи мӑнӆ. Щит пӑ­та поры ан омсӑӆтӑӆўв па тăӆ тәрумн ма вәӆтэв пӑ­та пойкщӑӆўв.

- Хутӊев морты мўв пєӆа сўсн мӑнӆ, юхӑтӆ – товийн. Тӑм пойкщӑты хӑтӆ Кӑӆ­тащ Аӊки хутӑӊ мӑӊ хурӆ пӑта щи вєрӆа. Щирн тӑӆн ӆўв и хурӆ морты мўвн вәӆ, щит пӑта мўӊ пойкщӑӆўв, щӑӆтаса ат нётӆ, – путӑр­тӑс Тимофей Молданов.

Щирн ки Кӑӆтащ Аӊки пиӆа мўӊ кӑтсыр вән пойкщӑты хӑтӆ тӑйӆўв: товийн – щит ӆўв мўӊ мў­вева юхтум хӑтӆӑӆ, сўсн – морты мўва мӑнты хӑт­ӆӑӆ. Щимӑщ пойкщӑ­ты хӑтӆӑт йисн вєрӑнтсӑт щи ӆәӊх ӆупас шавиман тӑюм ёх. Ӆыв Кӑӆтащ кәртӑн вәсӑт, ӛхӑт па Мўӆикәрта касӑӆсӑт. Щи пойкщӑты хӑтӆ пӑта йиӆуп ӆєтут па щӑшкан сухӑт шавиман тӑйсӑт.
Йисн иса пўш тәрум щира вәсӑт, мӑта хӑтӆ хутӊӑт юхӑтӆӑт муй па мӑнӆӑт, щи хӑтӆӑтн щи поры пӑсан вєрӑнтсӑт.

Нуви хутӑӊ – щит ӆәӊх хур. Щит пӑта ӆўв ӑӆ тухӆӑӊ воя ӑн тӑйса, хӑнтэт кўтн тәп ӆәӊх мӑӊ хур щира тӑйса.

Тӑм хӑтӆ Каттась курт, Муӆикәрт йис щир ӑн тӑйӆӑт, вош вўӆа йиты питсӑт. Щӑта вәӆум ёх ара мӑнсӑт, ищимурт йис пойкщӑты вєрӑт щӑӆтаса мӑнум ёх нумӑсн хӑщсӑт па йиӆпа єнумты айӆат ёха памӑтман вәӆӆӑт.

«Торум Маа» музей хуща вєрты пойкщӑты хӑтӆӑт – щит тӑм йис хӑнтэт па вухаӆь ёх пӑта вєрум ут. Щит йис нумсӑт тӑмхӑтӆ вәнта тәты вєр, щит йис вєрӑт нумӑсн тӑйты пищ.

Увӑс мирӑт вәӆупсы ӆавӑӆты нє Людмила Ал­фёрова йис рәт ёхӆаӆ щи Кӑӆтащ Аӊки мўв эвӑӆт вәӆӆӑт. Щит пӑта «Торум Маа» музей хуща тӑмӑщ пойкщӑты хӑтӆӑт вєрӑнтты пищӑт – щит ӆўв нумсӑӆ па ӆўв ӛрӑӆ.

Щит пӑта щикўш ӆўв арсыр мосты вєр тӑйӆ, ищимурт тӑм пойкщӑты хӑтӆӑта иса пўш юхтыйӆ.
Тӑм пойкщӑты вєрӑт оӆӑӊӑн юращман путӑр­тӑӆ, ӆўвеӆа вєра әмӑщ ӆўв рәтнаӆаӆ мўв оӆӑӊӑн ястӑты па увӑс хӑнтэтн па увӑс вухаӆь ёхн кӑрща тӑйты ӆәӊхӑӆ оӆӑӊӑн путӑртты. 

- Мӑнєма иса пўш юращ вәты, ма кӑӆы ӆєрӆам щи мӑӊ па щўняӊ мўвӑт эвӑӆт вәӆӆӑт – Кӑӆтащ кәрт па Муӆикәрт эвӑӆт. Йис путрӑт щирн, щит Кӑӆтащ Аӊкен ӆўв пириюм мўвӆ. Щит пӑта мӑнєма әмӑщ щи пойкщӑты хӑтӆӑт йиӆпа ӆэщӑтты, – путӑртӑс ӆўв.

Людмила Алфёрова ясӑӊӑн, хутӑӊ мӑнты хӑтӆ – щит и щирн па и пўш йис ёхӆўв пойкщӑты вєрӑт нәмӑӆмӑты, кимӑт щирн па мўвев-йиӊкев пиӆа и нумӑсн вәӆты пищ.

Па и вєр, йис ёхӆўв тәп ӆәӊха кантум мӑӊ хӑрӑтн пойкщӑсӑт. Ин пойк пунӆӑт па мўвн, ищимурт пойка пунум су­хӑт па муӆты утӑт Люд­мила Алфёрова Муӆикәрта тәӆӆэ – Кӑӆтащ Аӊкев мӑӊ мўва.

- Ма иса утӑт, муй по­ри­ӆайт, Муӆикәрта тәӆ­ӆам, щӑта ӆўв ӛрӑӆ па мўӊ ӛрев ищи. Вєра м, щи ёхӆўв щивеӆт пєӆа кєрӆӑты питсӑт. Мӑнєма әмӑщ вантты, кашӑӊ пўш мўӊ пойкщӑты ёхӆўв арашӑк йиӆўв, – нумсӑӆ ясӑӊа павтӑс щи ими.

Пойкщӑты юхтум ми­ре­ва мосӆ иса пойкщӑты вєрӑт тәса тәты, йис нумсӑт айӆат мирева павӑтты.
Тӑм пўш ӑкмум ёх м посн аӆьсайт, хән ӆыв по­риюм ӆєтутӑт вўша юхӑтсӑт, нәмӑӆта хутӑӊ кӑр морты мўв пєӆа кӑр­тӑщман мӑнсӑт.   
Тӑмхӑтӆ «Хутӑӊ пәрӆӑ­ты хӑтӆ» – щит мирев ха пиӆтӑщты хӑтӆ, мӑта хуятӆўв йис ёх нумсӑт пєӆа кєрӆумӑн вәӆӆӑт.

«Торум Маа» музей хуща рәпитты мирев ӛрн йис пойкщӑты вєрӑт тӑм йис вәӆупсыйн еӆӆы мӑнӆӑт, па щи вєрӑт йиӆпа єнумты айӆат мирев вўша юхӑтӆӑт. 
Хутӑӊ пәрӆӑты хӑтӆ пойкщумн вәӆтэвн мўӊ нумӑсӆўв па щира кєрӆӑ­ӆӑт, похӆа ӑктӑщӆӑт, вә­ӆупсы пӑнтэв па щира кӑӆты питӆ. Мўӊ йис ёх­ӆўв иты Тәрум ащевн, Кӑӆ­тащ Аӊкевн аӆюм вәӆупсы ӛшев хўват, ӆыв кантум вәӆупсы пӑнтэв хўват м нумӑсн еӆӆы шәшумӆўв.
Нуви хутӑӊ морты мўв пєӆа мӑнӑс, тәп вән Аӊки хошум рўвӑӆ мўӊ пиӆэва хӑщӑс, ӆўв павтум ар яс­ӊӑӆ хӑннєхә вәӆупсы, хӑн­нєхә нәпӑт еӆӆы мӑнты пӑ­та мўӊ нумӑсӆўвн тӑй­ты питӆӑӆўв.

Тови тәрума кєрӆӑты артӑн щи тухӆӑӊ мӑӊ вой па щи мўӊ мўвева юхӑтӆ. Мўӊ ӆавӆӑсман вәӆты ёх па щи Кӑӆтащ Аӊкева пори пӑсан омсӑӆтӑӆўв, па уяӊа, щўняӊа вәӆты пӑта пойкщӑты питӆўв. 

Путӑр хӑншӑс: Пётр Молданов