Ас хӑӆты тыӆӑщн 27-29-мит хӑтӆӊӑнӑн Ёмвошн «Торум Маа» нємуп пурмӑс ӑкӑт­ты па шавиты хотн «Касум ёх» мирев хўв мўв касӑӆтупсы вәс. Ӆыв «Гастрольная карта Югры. Большое путешествие. Музеи-юбиляры в столице Югры» округ проект мухты тыв юхӑтсӑт.

2026-мит оӆн «Касум ёх» нємуп тӑхи 35 оӆа йис. Ӆўв 1991-мит оӆн пўншса па сыры «Казымский этнографической музей-парк» нєм тӑйс. Тӑмхӑтӆ щи тӑхи вәна йис па хӑнты мирев йис вәӆупсы шавиты па еӆӆы тәты пӑта арсыр вєрӑт вєрты питӑс.

Тӑта йис вәӆупсы ӆыӆӑӊ щира вәӆ, тӑта хӑнты путрӑт, арӑт, моньщӑт сащ­ӆӑт, тӑта поры пӑсанӑт, йи­рӑӊ пӑсанӑт вєрӑнтӆайт, тӑта имет шўкщӑсман омӑсӆӑт, икет па кешийн нюхрантӆӑт, ӆаюмн сэ­вӑрӆӑт.

«Касум ёх» кәща ими Светлана Рандымова пу­тӑртӑс, мӑта оӆн па муй вўрн тӑм тӑхи тывӑс. Ка­сум вошн Андрей Алек­сандрович Ерныхов 1980-мит оӆн пурмӑс ӑкӑтты па шавиты хот омсӑӆтӑты нумӑс вєрӑс. Щи хот 1991-мит оӆн Амня хуща пўншса.

2013-мит оӆн хот йи­ӆуп тӑхия тәсы. Щӑта рәпитты мирев сыр-сыр мӑӊхӑтӆӑт вєрӑнтӆӑт, пойкщӑӆӑт, рўтьщӑты хӑтӆӑтн па тӑхи эвӑӆт юхӑтты мир пӑта рәпит­ӆӑт, щив мўвев арсыр мўв сўӊӑт эвӑӆт па па хон пєлӑк эвӑӆт ищи мойӊа юхтыйӆӆӑт. Тӑм оӆӑтн йиӆпа арсыр мосты хотӑт па хӑр тӑхет омсӑӆтӑсыйт.
2025-мит оӆн 17 щурӑс хӑннєхә тыв юхтыйӆсӑт.

- Мўӊ нәптэв хуӆна ай, тәп мўӊ иса пўш вәна вум ёхӆўв пєӆа вантман рәпитӆўв. Мўӊева и щирн мосӆ йис вєрӑт шавиман тӑйты, кимӑт щирн па щи йис вєрӑт тӑмхӑтӆ вәӆупсыя мәстӑты мосӆ, – путӑртӑс кәща ими Светлана Ивановна.

Хәӆум хӑтӆ мӑр «То­рум Маа» хуща Касум мирев рәпитсӑт, тыв вәй­тантупсэта юхтыӆум ми­рев па арсыр пищӑт вантсӑт – Касум мирев йис вәӆупсы, йис пурмӑ­сӑт па Касум мирев ӆәӊх вєрӑт, каӆт вєрӑт. Сыр-сыр ванӆтупсэт вәсӑт. Юнтты хӑрӑт вєрӑнтсайт, Касум мўв хӑнтэт пиӆа па пурмӑс ӑкӑтты па шавиты тӑхет хуща рәпитты мирев пиӆа вәйтантупсэт вәсӑт.

И вәйтантупсэв – щит карты щўӊк мухты вєрум «Эхо войны: письма из прошлого» ванӆтупсы. Щи вәйтантупсыйн Ка­сум вошн вәӆум ики Георгий Александрович Канев Вуӆаӊ ӆаӆь хӑр эвӑӆт хӑншум пищмайт оӆӑӊӑн па муй ӆўв оӆӊӑӆн хотӑӊ ёхӆаӆ путӑртсӑт. Щиты щи ӆўв хӑншум нєпекӆаӆ мухты щи ӆаӆь пурайн шәкӑӊ вәӆупсы тӑмхӑтӆ вәнта юхтӑс. Тӑм ванӆтупсыя юхтыӆум ёх ӆавӑрт нумӑсн тӑӆтаса мӑнсӑт, щи мурт щи нє­пекӑт мухты щи нәпӑт вә­ӆупсы сӑма хойс. Тӑмӑщ хӑннєхәйт ищи Касум мўвн вәсӑт.
Па вәйтантупсы тӑхетн йис хӑнты мир вәӆупсы оӆӑӊӑн путӑр мӑнӑс, ванӆтупсэт хуща йис пурмӑсӑт шиваӆӑты, йис хӑнты моньщӑт-путрӑт хәӆӑнтты пищ вәс.
Вәйтантупсэта юхтыӆум ёх Касум мўв эвӑӆт тўвум турнӑӊ шайн яньщӆтӑсыйт, нянь кәр хуща вєрум кав­рум нянян ӆапӑтсайт.
Ӑкмум мирева няврє­мӑт пӑта па хотӑӊ ёх пӑта вєрум ӑктупсэт, юнтты хӑрӑт па юнтты пӑнтӑт, нумсӑӊ юнтутӑт, ис хурӑт щира вєрум моньщӑт па моньщӑӊ арӑӊ ӛшӑт хўват шәшиӆӑты, юнтты хӑрӑт вантты әмӑщ вәс.
Няврємӑт пӑта вєра ар вәйтантупсы вєрӑнтса, «Касум ёх» хуща рәпитты мирев ясӑӊӑн – щит мєт мосты утӑт. Моньщӑт-пут­рӑт мухты арӑӊ йис ёх­ӆўв, моньщӑӊ йис ёхӆўв тӑм­хӑтӆ вәнта тӑм йис няв­рємӆўв пиӆа ӆыӆӑӊа щи шәшиӆӑты питӆӑт.

«Торум Маа» пурмӑс ӑкӑтты па шавиты хот хуща ух тәты щира рә­питты хӑннєхә Елена Федотова хўв мӑр «Касум ёх» центр хуща рәпитӑс, ин па путӑртӑс, муй вўрн ӆыв йис путрӑт-моньщӑт пиӆа тӑмхӑтӆ рәпитӆӑт: 

- Мўӊ мєт оӆӑӊ моньщӑт ӑкӑтӆўв па нєпека хӑнш­ӆўв. Щӑӆта па нәмӑсӆўв, муй вєрты тӑмхӑтӆ єнумты няврє­мӑта моньщăт әмӑщ хәӆӑнтты пӑ­та. Ӆыв хуты айтєӆн щи моньщӑт кўтн ӑн єнумсӑт, арӑӊ ёх, монь­щӑӊ ёх, хуйтат щит ӑн па вәӆэӆ. И щир – щит ӆыӆӑӊ щира вєрты йис хурӑт, щӑта сайӆум тӑхет эвӑӆт хурӑт пєӆа потум тўт ёшӑт єсӑӆӆайт па ихтум сух тӑм пєлӑкн щи хурӑт щи тывӆӑт, щӑта ӆыв шәшиӆӑӆӑт, щӑта ӆыв путӑртӆӑт. Щӑӆта мўӊ моньщ ёх пӑнтӑт вєрты питсўв – «Ими хи­ӆы» па арсыр моньщӑӊ ёх пӑнтӑт. Няврємӑт щи моньщ пӑнтӑтн арсыр пища питыйӆӆӑт, арсыр юнтты утӑт уша вєрӆӑт, ӆавӆӑсты пищӑт вәйтӆӑт, муй вўрн ӆавӑрт тӑхет эвӑӆт еӆ вўншты. Мўӊ пӑ­сан әхтыйн юнтты утӑт па вєрӑнтыйӆсўв, па тӑм йис щира моньщӑӊ ёх вәӆупсы кєртыйӆсўв. Щи кўтн «фольклорная ма­фия» юнтты хӑр тӑйӆўв, щит иса пўш хӑнты мирев арӑӊ ёх, моньщӑӊ ёх хӑр. Щиты щи йис моньщӑӊ ёх пиӆа и пӑнт хўват шә­шиӆуман, и сурта пи­тыйӆман, йис моньщӑт няврємӑт нумӑсн хӑщӆӑт. Наука щира вәӆты ёх ищи ищиты щи путӑртӆӑт, тәп щирн няврємӑт моньщӑӊ ёх ма вәты питӆӑт, хән щи ёх тӑм вәӆупсыя юхӑтӆӑт.

Па и вєр «Касум ёх» тӑй­ӆӑт – щит йис нумсӑт, йис ӆәӊх вєрӑт, каӆт вєрӑт ша­ви­ман тӑйты. Щи вєрӑт кўтн М.В. Кабакова вєрум «По сакральным тропам души» вәйтантупсы вәс – щит вәӆмӑт вєрты ёх оӆӑӊӑн. Касум мўвн йисн ар хуятӑт щимӑщ пищ тӑйсӑт, вәӆум вантты па щи вәӆмӑт мухты хӑннєхә еӆ мӑнты вәӆупсы пӑнтӑӆ шиваӆӑ­ты. Марина Викторовна путӑртӑс, муй вўрн ӆўв щимӑщ нумӑсн юхӑтса, муй вўрн Касум вошн вәӆмӑт вєрты хот вєрӑс. Ӑкмум ёх вәӆмӑт оӆӑӊӑн путӑртты вєра ӆӑӊхасӑт, щит пӑта хўв мӑр щи вєрӑт оӆӑӊӑн учёный щира вәӆты ёх, пурмӑс шавиты хотӑт хуща рәпитты ёх па ар хуятӑт путӑртсӑт. Щи ёх кўтн «Архетипы в мире сновидений хан­тов» киника вәс, хӑншум хӑннєхә Т.А. Молданова, щи киника посн вәӆмӑт вєрты хот пўншты нумӑс щи юхтӑс.

Юван Шесталов мемо­риальный кабинет-музей хуща ӑктупсы вәс, мӑта тӑхийн няврємӑт вєрум «Мирєм моньщӑт еӆӆы тәӆӆӑм» моньщӑӊ кини­ка оӆӑӊӑн путӑр мӑнӑс. Щи киника Касум вош няврємӑтн хӑншса па вєрса. Ищи хот йитн ӊта пӑсан вәс, мӑта тӑхийн няврєм вєрты моньщӑт оӆӑӊӑн путрӑт мӑнсӑт. Учёной ёх щира, хән няврєм моньщ моньщты оӆӊитӆ, щирн щи йис моньщӑӊ вєрӑт тӑмхӑтӆ вәнта юхӑтӆӑт.
«Касум ёх» хуща рә­питты мирев пӑта вєрум хӑтӆӑтн лывеӆа арсыр ёх, щит культура хуща вәӆты кәщайт, учёный щира вәӆты хуятӑт ар м вўща ясӑӊ китсӑт па путӑртсӑт. Щи ёх тӑм мосты вєрӑт оӆӑӊӑн путӑртсӑт, пурмӑс ӑкӑтты па шавиты хотӑт хуща рәпитты мирева иха пиӆтӑщман рәпитты мосӆ па йиӆпа єнумты айӆат ёха щи йис вєрӑт кантты.
«Большое путешествие» проект вєрум ёх нумӑсн – щит и нумӑсн вәӆты ёх иха ӑкумты, путӑртты вәйтантупсы. Тӑм оӆ шәпн Ёмвоша па мўвӑт эвӑӆт пурмӑсӑт шавиты хотӑтн рәпитты мирев па юхӑтӆӑт.

Елена Федотова щи вєр оӆӑӊӑн путӑртӑс: 
- Культура хуща мўӊ иха пиӆтӑщман ат рә­питӆўв, и нумӑсн ат вәӆӆўв. Мўӊ кўтӆўвн ат путӑртӆўв, иха арсыр проектăт ат вєрӆўв. Округев хуща мєт тынӑӊ ут – щит увӑс мирев йис вєрӑт. Ин мўв­тєӆ мирев ищи щимӑщ нумӑсн юхӑтты питса. Мӑ­та тӑхетн йис вєрӑт ша­виман тӑйӆайт – щӑта мир ӛрӑӊа вәӆӆăт па таксар ӆыпи нумӑс тӑйӆăт.

Ремёслайт центр хот кәща ими Марина Ка­бакова путӑртӑс, пурмӑс шавиты хотӑт ӆыв щирӑӆн тәп щирн ӆыӆӑӊа вәӆӆӑт, хән вєрӑӊ ёх па учёной ёх пиӆа вана вәӆӆӑт: 

 Нємасыя пурмӑс ша­виты хотӑт вәӆупсы – йис вєрӑт шавиты па щи вєрӑт тӑмхӑтӆ вәнта тәты. Хән нумсӑт тӑмхӑтӆ вєрӑт вўша юхӑтӆӑт – щирн йис вєрӑт еӆӆы вәӆты питӆӑт.

«Касум ёх» хўв мўв ка­сӑӆтупсы Югра хон воша – щит ар мўвӑтн вәӆ­ты  мирев вәйтантупсы, и нумӑсн вәӆты мирев вәйтантупсы. Ин ма кӑӆ, тӑмхӑтӆ тӑйты пурмӑсӑт шавиты хотӆўв арсыр йиӆуп пищӑт тӑйты питсӑт, щит пӑта тыв арсыр мир щи юхӑтӆӑт.

Ёмвошн вәӆты мирев тӑта Касум мўв вәӆупсы ши­ваӆӑсӑт. Пурмӑс шави­ты хотӑтн рәпитты мирев пи­ӆа ӆыв кўтэӆн вәйтантыйӆ­сӑт па путӑртсӑт. Вєрӑӊ ёх па шиваӆӑсӑт, муй кєма ӆыв вєрты вєрӆаӆ мира мосӆӑт па муй щира еӆӆы вәӆты питӆӑт.

Путӑр хӑншӑс: 
Пётр Молданов