Хӑнты мир моньщӑт-путрӑт - хантыйские сказки, рассказы

м арат оԯ юхԯы Касум мўвн вәты хӑнты хә Алексей Тарлин арӑт хӑншты оԯңитӑс. Тӑмхӑтӆ нюмша хӑнты хә ӆэщӑтум хура­мӑӊ па сӑмӑӊ путӑрӆаӆ нынӑна ванӆтӑты ӆӑӊхаӆўв.
 

Валентина Нико­лаев­­на Соловар Ас хӑӆты ты­ӆӑщ 29- митн 1958-мит оӆн Касум кәрт Нуви сӑӊ­хум районӑн сєма пи­тӑс. Ӑшкола пийн Ёмвошн педучилище па Ленинград вошн пе­динститут, щӑӆта Новосибирск вошн ас­пирантура етшуптӑс. Ар оӆ Ёмвошн Нижне­вартовской пединститут филиал хуща, щӑӆта ЮГУ хуща айӆат ёх хӑнты ясӑӊа вәнӆтӑс. Интӑм Ас-угорской научной институтн рәпитӆ. 2010-мит оӆн ӆўв «Парадигма простого предложения в хантыйском языке» нємпи диссертация хоӆумтӑс па филоло­гической наукайт док­тора йис.

Ӆапӑтъяӊ вет тӑӆ тӑм пўш тӑрмӑс,
Хуты вән ӆаӆь етшум эвӑӆт.
Щи Победа тыв хән юхтӑс,
Нәмты хуят ӑнтәм хуӆна.

Атум ясӑӊ хуӆамеӆ пийн,
Ёхӆўв воша вохӑнтсайт.
Куратова вән каякна
Ащиӆўв ӆовӑӆман щи тәсыйт
Хута хоӆӆуп, хута ўв,
Шәка питсӑт иса ӆўв.

Кўт эӆты щи кӑншаньщӆӑт,
Велщи єнмум ёх няврємӑт.
Рўщ ясӑӊӑн ӆыв хән хошсӑт,
Пушкан ӆаӆясты ӑн катӆысӑт.

Ӆаӆь нух питум хўва хӑщӑс,
Вәна пєлка йиты питсум.
Катра вәӆум вән хуятӆам:
Ӆўв оӆӊеӆн хӑншты  питӆум.

Нивӑӆъяӊ пєӆа вет тӑӆ хӑщӑс,
Амтӑӊ ясӑӊ хән тыв юхтӑс.
Мирев ӆыв нәмӑсӆӑт ма йисӑт,
Хоӆӆуп кўтна апӑлтыйӆсӑт.

Ма ай вәӆмєм артна,
Ӆаӆь хӑр вантум акиӆам,
мсыева вәсӑт, рәпитсӑт,
Няврємиӆаӆ єнмӑӆсӑт.

Сойм па пєлӑк – Кәща хә ики,
Няняӊ-кәртӑӊ – Пещат хә ики.
Хунзи ики – Тов кәрт эвӑӆт
Оми Юхур – Отлёр эвӑӆт
Нивӑӆъяӊ пєԯа вет тӑӆ хӑщмаӆ,
Вән Победа юхтум хӑтӆ.

Йисн хуты эви щи вәртыӆа, щи мойиӆа. Щит нємӑсыя йис вєрӑт. Оӆӑӊӑн ӆыв щи вантыйӆӆӑт, мутша­щийӆӆӑт. Мӑта эви мойиты хӑннєхә хурас тӑйӆ. Мӑта ут каркам, мӑта ут м хурасуп. Мойиты щируп утӆан, ӆыв хуты шитама щи артащӆӑт. Мӑта хӑннєхә вўты хурасуп. Щӑӆта па щи, щив щи мойиты мӑнӆӑт. 

Йис имєм, ар путӑр путӑртты имєм Харс­тиньям имуӆтыйн щи путӑртӑӆ. Вәӆтємн щимӑщ муӆты путӑра питӑс. 

Щи лупӑӆ, вәнт кәрт вәӆ, щӑӆта и нєӊен иса­шӑк камн. Щит хуты йис вєр. 

Тәрум юхан тыйн щӑта Сәрмӑӊ ёх вәсӑт. Щи Сәрмӑӊ Васькаен Касум эвӑӆт хәнты щив йис, ӑӆ нәмӆа. Марья эвеӆ Волдин ӆәхсєм вәнтпӑӆ ими. Марьяйӆ щӑрты вєр тӑйс, ин па Тәрум юхан тыйн вәӆ. Ӆўв пўпи хәнӑӆтуман щӑртӑс. Ин тӑм Валяен (Вандымова) щимӑщ вєр щи тӑйӆ. Ма нємасыя Марьяен хуща щӑрӑӆтыйӆты ӊхсум. Щӑта кўтэв ван вәс. Щи ӆўӊ ма ўпєм ики хуща вәсум. Пўпи хәнтыйӆты вєр тӑйс. Пўпи нӑӊен щи хӑнӆ. Хуйтат муй вєрн щӑртӆӑт. Хуйтат кӑт енӆуп кешийн, хуйтат ӆаюмн. Иса ар вўрн. Нӑӊ щатьщащен шәӊӑт ӆаюмн щӑртты вєр тӑйс. Васька акев ики шәӊӑт, щакӑӊ Васька, ищи ӆаюмн.

Хәнты Касумн вән Мущӑӊ ики вәс. Имуӆты щосн тыв нюхӑс муй йиӊк вой кӑншты мӑнӑс. Тўта Касумн кәняра йиӊк вой йис. Тӑм Ӆємӑӊа юхтӑс. Хән Ӆємӑӊа юхтӑс, па нәмӑсӆ: «Тӑта йиӊк вой хуӆна вәӆ. Щирн тӑм юханӑтн йиӊк вой вәс. Ӆємӑӊӑн вәс. Щӑӆта мӑнтӑӆ сахӑт, юхан тый эвӑӆт тыв єтӑс. Хопн щи мӑнӆ. Имуӆтыйн муӆты муй вой ёша щи павтӑс. Мӑнтаӆн вантӑӆ, хӑщ па мир вәӆты тӑхия юхӑтты питӑс. Щитыса хопн мӑнтӑӆ сахӑт имуӆтыйн кӑт хә ещаӆт єтсӑӊӑн. Вантаӆ, хӑнты хурасупӊӑн. 

Галина Павловна Лаптева ар оӆ Сәрханӆ район Лямина кәртӑӊ ӑшколайн няврємӑт хӑнты ясӑӊа вәнӆтӑӆ. м арат оӆ юхӆы ӆўв стихӑт хӑншты оӆӊитӑс, интӑм ӆўв округев сєма питум хӑтӆ пӑта «Югра ар» нємпи ар хӑншӑс. Тӑм газетайн мўӊ щи ар хӑншсўв. Ин ка­шӑӊ хуят вєритӑӆ щи ар ариты. 

Вўща вәӆаты, ешӑк хӑнты мирєм! Вантэ, хўв йистєӆн хӑнты мирев арӑӊ, моньщӑӊ. Кашӑӊ хӑннєхә ая вәӆтӑӆ вўш эвӑӆт кан ар тӑйӆ. Тӑм пўш ма хӑншум арӆӑм хӑншсум. 

Кашӑӊ хӑннэху вуӆты мувӆ мосман тӑйӆӑӆӆэ. Мўӊева ищиты энмм, вуӆм, ру­питм мўвиев шеӊк мос. Ин ма тӑта рўщ ясӑӊ эӆты хӑнты ясӑӊа толмащтм арэм хӑншӆум. Тӑм ар рўщ ясӑ­ӊӑн «Гимн Югры» (хӑншӑс А. Радченко), хӑнты ясӑӊӑн «Округев ишикты ар» нэм тӑйӆ. 

Округев ишикты ар
Округев пирӑщ похaтур,   
Ӆыӆӑңа иӆта нх павтӑс.     
Урал па Сибирь –
ын шэӊк нётӆӑӊӑн вуӆты                      
Россияя тащӑӊа па яӊа.