Хӑнты мир моньщӑт-путрӑт - хантыйские сказки, рассказы

Тәрум юхан тыйн щӑта Сәрмӑӊ ёх вәсӑт. Щи Сәрмӑӊ Васькаен Касум эвӑӆт хәнты щив йис, ӑӆ нәмӆа. Марья эвеӆ Волдин ӆәхсєм вәнтпӑӆ ими. Марьяйӆ щӑрты вєр тӑйс, ин па Тәрум юхан тыйн вәӆ. Ӆўв пўпи хәнӑӆтуман щӑртӑс. Ин тӑм Валяен (Вандымова) щимӑщ вєр щи тӑйӆ. Ма нємасыя Марьяен хуща щӑрӑӆтыйӆты ӊхсум. Щӑта кўтэв ван вәс. Щи ӆўӊ ма ўпєм ики хуща вәсум. Пўпи хәнтыйӆты вєр тӑйс. Пўпи нӑӊен щи хӑнӆ. Хуйтат муй вєрн щӑртӆӑт. Хуйтат кӑт енӆуп кешийн, хуйтат ӆаюмн. Иса ар вўрн. Нӑӊ щатьщащен шәӊӑт ӆаюмн щӑртты вєр тӑйс. Васька акев ики шәӊӑт, щакӑӊ Васька, ищи ӆаюмн.

Хәнты Касумн вән Мущӑӊ ики вәс. Имуӆты щосн тыв нюхӑс муй йиӊк вой кӑншты мӑнӑс. Тўта Касумн кәняра йиӊк вой йис. Тӑм Ӆємӑӊа юхтӑс. Хән Ӆємӑӊа юхтӑс, па нәмӑсӆ: «Тӑта йиӊк вой хуӆна вәӆ. Щирн тӑм юханӑтн йиӊк вой вәс. Ӆємӑӊӑн вәс. Щӑӆта мӑнтӑӆ сахӑт, юхан тый эвӑӆт тыв єтӑс. Хопн щи мӑнӆ. Имуӆтыйн муӆты муй вой ёша щи павтӑс. Мӑнтаӆн вантӑӆ, хӑщ па мир вәӆты тӑхия юхӑтты питӑс. Щитыса хопн мӑнтӑӆ сахӑт имуӆтыйн кӑт хә ещаӆт єтсӑӊӑн. Вантаӆ, хӑнты хурасупӊӑн. 

Галина Павловна Лаптева ар оӆ Сәрханӆ район Лямина кәртӑӊ ӑшколайн няврємӑт хӑнты ясӑӊа вәнӆтӑӆ. м арат оӆ юхӆы ӆўв стихӑт хӑншты оӆӊитӑс, интӑм ӆўв округев сєма питум хӑтӆ пӑта «Югра ар» нємпи ар хӑншӑс. Тӑм газетайн мўӊ щи ар хӑншсўв. Ин ка­шӑӊ хуят вєритӑӆ щи ар ариты. 

Вўща вәӆаты, ешӑк хӑнты мирєм! Вантэ, хўв йистєӆн хӑнты мирев арӑӊ, моньщӑӊ. Кашӑӊ хӑннєхә ая вәӆтӑӆ вўш эвӑӆт кан ар тӑйӆ. Тӑм пўш ма хӑншум арӆӑм хӑншсум. 

Кашӑӊ хӑннэху вуӆты мувӆ мосман тӑйӆӑӆӆэ. Мўӊева ищиты энмм, вуӆм, ру­питм мўвиев шеӊк мос. Ин ма тӑта рўщ ясӑӊ эӆты хӑнты ясӑӊа толмащтм арэм хӑншӆум. Тӑм ар рўщ ясӑ­ӊӑн «Гимн Югры» (хӑншӑс А. Радченко), хӑнты ясӑӊӑн «Округев ишикты ар» нэм тӑйӆ. 

Округев ишикты ар
Округев пирӑщ похaтур,   
Ӆыӆӑңа иӆта нх павтӑс.     
Урал па Сибирь –
ын шэӊк нётӆӑӊӑн вуӆты                      
Россияя тащӑӊа па яӊа.

м арат оӆ юхӆы Нуви сӑӊхум вош эвӑӆт Ёмвоша хӑнты ими вәӆты юхтӑс. Щит Валентина Елисеевна Швецова (Ерныхова). Ӆўв ёнтӑсты вєр пєӆы сӑмӑӊ имие, щи тумпи рәт хӑнты ясӑӊӑн арӑт хӑншӑӆ. Тәняӆ мўӊ вошевн «Ёмвош ёх» нємпи ариты-якты тӑхи тывум пурайн ӆўв ищи мўӊ хущева ӊхты питӑс. Арсыр арӑт эвӑӆт ӆўв хӑншум арӆаӆ ищи ариӆўв. 
Тӑм ванӑн рәт Касум мўвӑӆн воньщумут ӑкӑтман Валентина Елисеевная моньщ нумса юхтӑс. Ин щит ӆўӊтаты!

Нюӆӆы ики

Арӑӊ, моньщӑӊ хӑнты эви Виктория Молданова Касум мўвн єнмӑс. Ӆўв нәмӆӑӆэ, ая вәӆмаӆн ванкўтӆы щащеӆ па щатьщащеӆ хуща вәнт кәрта ӊхӑс. Ӆўӊӑн ай авка єнмӑӆтыӆӑс. Пәсӑӊ пунман вәс. Кашӑӊ вєрн щащеӆа па щатьщащеӆа нётыӆӑс. Вән кӑтӊӑӆ эвӑӆт арсыр йис путрӑт, моньщӑт па арӑт хәӆляс. Виктория айтєӆн ар пўш рәт ясӑӊ арсыр кӑсупсэта стихӑт китыӆӑс. Ӑшколайӆ Амня вошн етшуптӑсӆэ. Щӑӆта Ёмвошн Югорской университетн вән нєпека вәнӆтыӆӑс. Ин тӑм айӆат хӑнты эвие Когалым вошн вәӆ. Ӆўв хӑнты ясӑӊӑн ма па тәса хӑншӑӆ. 

Елена Алексеевна Шульгина Ямал мўв Ӆорвош район Асов кәртӑн вәӆ па рәпитӆ. Ӆўв 1958-мит оӆн Илья-кәртӑн сєма питӑс. Ӑшкола пийн вух ӆўӊӑтты нєӊа вәнӆтыӆӑс па ар оӆ щи рәпата тәӆ. Хәскєм оӆ юхӆы ӆўв веӆщи стихӑт хӑншты оӆӊитӑс. Мєт сыры сєма питум Юра хиӆэӆ пӑта, щӑӆта «Ӆапӑт эви» нємпи ариты тӑхи ёх пӑта. Ин йиӆуп стихӆаӆ ӆўӊтаты!

Асов «Ӆапӑт эви»

Асов куртӑӊ «Ӆапӑт эви»
Емӑӊхӑтӆа ӑктӑщийӆӆўв.
Ай Ас мўвӑӊ «Ӆапӑт эви»
Емӑӊхӑтӆа ёхтыӆыӆўв.

Хӑнты мир учёной ики Тимофей Молданов оӆӑӊ стихӆаӆ 1990-мит оӆӑтн хӑншсӑӆэ. Ин ӆўв вєрум йиӆуп арӆаӆа мўӊ амтӑтьӆяӆўв.

Ар йиӊк ӊхтэн кўтӑн, нӑӊ,
Ар мўв ӊхтэн кўтӑн,
Вормум мўвен ма нәмэ!
Єнмум мўвен ма нәмэ! 

Тӑӆ хӑтӆ вәӆтаӆ ӆўв,
Тӑӆэн щира, нӑӊ, па шәша, 
Ӆўӊ хӑтӆ ки, вєртаӆ йина,
Хӑтӆэн пєӆа ванта, нӑӊ!

Ука шәпие Име ими пиа вә, кашӑң хӑт ўв камн рэпӑ эвӑт ай әхӑн хӑтӑтья етн оӑңа вум артӑн име ими ўвеа лупӑ: «Хиые ва юхи у­ңа, камн Хинтӑң имет ңхӑт. Ӑңкен-ащен щиты ңхман хута ин вәӑңӑн?» Ука шәпие име ими пєа лупий: «Ма па ипўш хӑтумӑ­ум па юхи щи йиум». Рєпӑа кўш нух хәң­хӑс, хәр тум пєлӑк пє­а вантӑ. Хинтӑң ими щи йи, вән тунты хинт шӑншӑн атӑ. Тыв юхтӑс, рєп ипийн хинтӑ пєлки пўншсӑ­лэ па ука шәпие пєа лупий: «Тыв хӑтума, тыв хӑтума». Ин ай пух нәмӑс: «Ма муй пӑ­та ўв хинтӑ ыпия хӑтумӑум.