Шуши мирев культура - Культура обско-угорских народов

Ван хӑтӆуп тыӆӑщ 5-мит хӑтӆӑн мир ӆуват вән мирхот вәс. Ёх кўтэӆн карты щўӊкӑт мухты путӑртсӑт. Щи мирхот 180 арсыр мўвӑтн вәӆты ёх ӆэщӑтсӑт, щит ха пиӆтӑщум мира нётӑсты ёх. Тӑм мирхот щурсаӊ карты щўӊкӑт мухты мўвев ӆуваттыйн вантса. Кашӑӊ хӑннєхә тӑм путрӑт рәт ясӑӊӆаӆн хәӆӑнтсӑт. Ёх путрӑт рўщ муй па английской ясӑӊ мухты 100 муӆтас ясӑӊа тулмащтӑсайт. Щи кўтн хӑнты ясӊев ищи мўв ӆуваттыйн сащӑс. Федосья Лельхова, Зинаида Лонгортова, Тимофей Молданов па Татьяна Молданова хӑнты ясӑӊа тулмащтӑсӑт.

Ухшам – щит мєт мосты ӆәмӑтты сух хӑнты нєӊӑт пӑта. Ӆўв иса йис пурайт вўш эвӑӆт па ин тӑмхӑтӆ вәнты еӆӆы вәӆ. ма нәмӆєм, хуты  аӊкаӊкєм ащєм муй па вєӊӆаӆ эвӑӆт щимӑщ ухшамӆ унтасн кашӑӊ вәйтантупсы кємн мӑӆман вәӆупсэӆ хўватн вәс. Тӑм йисэвн щимӑщ вєр, вантэ, айн-айн тӑӆаӊтєӆн хуятӑтн иса юрємӑты питса. Хӑнты мир щирӑт, вәӆты-хоӆты хурасӑт па мўӊ рәт ясӊев тӑмхӑтӆ вўшӑт эвӑӆт па еӆӆы ищиты айӆтыева юхи хӑщӆ. 

Васы мӑнты тыӆӑщ сухнум еӆпийн «Торум Маа» йис пурмӑсӑт ӑкӑтты па шавиман тӑйты хотн «Иса тӑхетн вәӆупсы» нємпи хурӑӊ ванӆтупсы пўншсы. Тӑм вєр олюпн хурӑт хӑншты ики В.А. Игошев 100 оӆа сєма питум хӑтӆ вўш эвӑӆт постӑты щира ӆэщӑтсы.

Владимир Александ­рович Игошев – Россия мўв ӆуваттыйн олюпн хурӑт хӑншты на­родной хуят нємн кат­ӆуп­тӑсы. Ӆўв хӑншум хурӆаӆн мўң увӑс мўвиев хурасӑт вәӑт: вәнтӑт, юханӑт, хӑт, вәнт войт, вўэт па па утӑт. 

«Ильбигорская» хӑнты ёх община па «Касум ёх» нємуп тӑхи тӑм оӆ «Пунӑӊ сухӆўв хошум рўв» Югра кәща нє нётупсы вух ёша павӑтсӑт. Оӆ мӑр нух питум ёх Касум вошн Нуви сӑӊхум район хуща пўнӑӊ сухӑт ёнтты пӑта ха ӑктӑщийӆты питӆӑт.

Щимӑщ нєм вәнӆтӑты хӑр тӑйс, мӑта ут Ас потты тыӆӑщ 6-мит хӑтӆӑн Югра мўв шўкщӑты вєрӑт тәты ёх ӆэщӑтсӑт. Щит йис вәӆупсы ӆєрамт­ты учёной нє Татьяна Александровна Молданова па искусствовед нє Наталья Николаевна Фёдорова тәсӊӑн.

Т.А. Молданова йис вәӆупсэв хурӑт вўты вєр оӆӑӊӑн путӑртӑс: 

Васы мӑнты тыӆӑщн 21-мит хӑтӆӑн Ёмвошн округев художественно-экспертной советн вәӆты ёх ӑктӑщийӆсӑт. Щи совета пириюм ёх йис пурмӑсӑт тәса па хурамӑӊа вєрты щирӑт вантман тӑйӆӑт. Вєрум утӑт мўӊ Югра мўвев хуща тәп щи совет пийн нємасыя мосты йис пурмӑса ӆўӊӑтӆайт.

Экспертной Совет лӑӊкӑр нєӊа Надежда Молданова вәӆ. Щи со­ветн этнографӑт, искус­с­тво­ведӑт, йис пурмӑсӑт вєрты ёх, культура де­пар­тамент хуща рә­питты хуятӑт вәӆӆӑт, иса 15 хуят. Тӑм пўш итәх совет ёх карты щўӊкӑт мухты путӑртсӑт.

Ёмвош район Кышик вошн ма Светлана Васильевна Фатеева пиӆа вәтаӊа йисум, ӆўв ӑшколайн йис пурмӑсӑт ӆавӑӆман тӑйты тӑхийн кәщая вәӆ. Ӆўв мӑнєма путӑртӑс, хутыса щи тӑхи рәпитты оӆӊитӑс, муйсӑр ванӆтупсэт ӆўв щӑта ӆэщӑтӆ.

Ай тӑхет потты тыӆӑщ 13-мит хӑтӑӆн Ёмвошн округев киникайт ӆўӊӑтты вуӆаӊ хотн рәпитты нєӊӑт вухаӆь мирев поэт шәӊӑт Андрей Семёнович Тарханов нәмӑӆмӑты пӑта нємасыя вәйтантупсы вєрсӑт. Тӑм м па тєвӑӊ сўс пєлӑк хӑтӑӆн ӆўв ӆәӆн араттєӆн 85-мит оӆа йис. 

Вухаӆь поэт хәев ар­сыр хӑннєхуятӑтн ищиты нәмӆы. Щи пӑта Югра мўвев ӆуватн кашӑӊ оӆ мӑр сыр-сыр вәйтантуп­сэт, кӑсупсэт муй ванӆ­тупсэт ӆўв оӆ­ӊӑӆн иса ӆэщӑт­ӆыйт па вєрӆыйт. 

Щимӑщ моньщ «Хӑтӆ» нємпи хӑнты па вухаӆь мирӊӑн театр юнтты ёх аӆьсӑт. Щи етнхот васы мӑнты тыӆӑщ 10-мит хӑтӆӑн вәс. Щиты артистӑт йиӆуп рәпитты оӆ пўншсӑт.

Щи етнхот «Ими-Хиӆы» нємпи хӑнты моньщ хўват вєр­ман вәс. Муй пӑта «Ими-Хиты» аӆьсы, вантэ, щит Ас хӑнтэт моньщ хўват. Мўӊ лупӆўв, мӑтты ки щи хӑнтэт няӆум шәпн пу­тӑртӆӑт, щирн ӆ пуква кана т хӑншман вәӆ. 

Ай тӑхет потты тыӆӑщн Сәрханӆ районӑн Лянтор вошн шуши ёх ӑктӑщийӆсӑт. Щӑта ванӑн вәӆты вошӑт па вўт кәртӑт эвӑӆт юхтум шуши ёх кўтэӆн кӑссӑт.

Кӑсупсы Лянтор вошн вәӆты «Югра ӆыӆӊуптӑты» тӑхи па вошӑӊ кәща хот ёх иха ӆэщӑтсӑт. мӑӊхӑтӆа Когалым вош, Сәрханӆ район Сытомино, Лямина, Русскинская, Ниж­не­сор­тымской кәртӑт эвӑӆт мойӊ ёх хурамӑӊ хӑнты ӆәмӑтсух ӆәмӑтман юх­тыйӆсӑт.

Щӑта шуши ёх тынщӑӊ тӑхман, әхӑӆ шәпи на­вӑрман, ӛр ванӆтуман, х павӑрт эвӑтман па па кӑсупсэтн кӑссӑт. Әмӑщ вәс уша павӑтты, нєӊӑт па айӆат эвет ищи кўтэӆн кӑссӑт.